Vervloekt of beschermd? Romeinse magie in Heerlen
Auteur: Harry Lindelauf
Fotografie: gemeente Heerlen
Tijdens het archeologisch onderzoek in 2024 op het Raadhuisplein is een bijzonder object gevonden dat ons heel dicht bij het dagelijkse wereld van Romeins Heerlen brengt: een loden tabletje met een magische spreuk.
Het gaat om een zogenaamd defixio: een vervloekingstablet. In de Romeinse tijd werden zulke plaatjes gebruikt om bovennatuurlijke hulp in te roepen – bijvoorbeeld om een rivaal dwars te zitten, een tegenstander ongeluk te bezorgen of een conflict te op te lossen waar gewone middelen tekortschoten. Dit tablet is van lood en is nog geen 10 bij 5 cm groot. Het past dus in je hand.
Mysterieuze tekens
Op het tablet staat een magische tekst in het Grieks. Die bestaat uit spreuken, kleine tekeningen en daarna een lijst met namen. De tekst is netjes geschreven, wat erop wijst dat de maker ervaring had met schrijven. Sommige magische woorden op het tablet lijken op bekende magische formules uit de oudheid, maar veel tekens en formules komen nergens anders voor. Ze lijken geïnspireerd te zijn op Egyptische magie, zonder deze precies te kopiëren.
Wat dit tablet extra interessant maakt, is dat het Grieks niet alleen wordt gebruikt voor de spreuken, maar voor de hele tekst. In het Romeinse Westen was het gebruikelijk om alleen de magische formules in het Grieks te schrijven. Dat dit hier niet zo is, suggereert dat de maker van de tablet waarschijnlijk zelf Grieks sprak. Dat is uitzonderlijk, want vervloekingstabletten zijn al zeldzaam in Nederland en België en een exemplaar met een volledig Griekse tekst is in deze regio vrijwel uniek.
In de omgeving van het tablet zijn andere vondsten gedaan die dateren uit de 2de eeuw, daarom denken onderzoekers van het Instituut voor Papyrologie van de Universiteit van Heidelberg dat het tablet ook uit die tijd stamt.
Magie als onderdeel van het dagelijks leven
Voor ons klinkt magie vaak duister of geheimzinnig, maar voor de Romeinen hoorde het bij het gewone leven. Het bestaan zat vol onzekerheden: ziekte, misoogsten, diefstal of politieke rivaliteit. Met spreuken, amuletten en rituelen probeerden mensen grip te krijgen op hun lot. Dat kon positief zijn – bescherming of genezing – maar ook negatief, zoals bij vervloekingen. Magische voorwerpen zijn in het hele Romeinse Rijk teruggevonden. De gebruikte spreuken en materialen lijken sterk op elkaar. Vervloekingstabletten werden vaak gemaakt van lood. Het zware, koude metaal werd geassocieerd met de onderwereld. De tabletten werden beschreven, opgevouwen en vervolgens verborgen in een waterput, graf of gebouw. De woorden waren bedoeld voor goden en geesten, niet voor menselijke ogen.
Unieke vondst voor deze regio
Er zijn maar een paar vervloekingstabletten in Nederland en België gevonden. In het Rijksmuseum voor Oudheden wordt er één bewaard, dat werd gevonden in Leiden waar aan het begin van onze jaartelling een Romeins legerkamp was. Een andere bekend tablet uit Nederland is in Bodegraven gevonden in het graf van een Romeinse soldaat, samen met een ruiterhelm en een stuurriem. In dit tablet waren de namen van 21 soldaten gegraveerd. Ook in Tongeren is een soortgelijk vervloekingstablet gevonden, dat wordt bewaard in het Gallo-Romeins Museum. Analyses hebben uitgewezen dat het lood uit het Duitse Eifelgebergte of het aangrenzende gebied in België afkomstig is.
Voor het Heerlense tablet is verder onderzoek naar de herkomst van het lood Maar ook de inscripties zullen verder geanalyseerd worden door specialisten.
Andere vondsten op het Raadhuisplein
De vondst van het tablet staat niet op zichzelf. Onder het Raadhuisplein kwamen ook resten van houten en stenen gebouwen tevoorschijn, Romeinse toiletten, een bronsoven en het graf van een vermoedelijke soldaat: Faustus Valerius Flaccus. Samen schetsen deze ontdekkingen het beeld van een levendige Romeinse nederzetting op het kruispunt van twee belangrijke wegen: Keulen – Boulogne sur mèr en de weg van Aken naar Xanten.
Straks te zien in het Romeins Museum
Het onderzoek van de vondsten op het Raadhuisplein gaat nog zeker twee jaar duren. Niet alleen deze vondsten, maar ook die uit ander archeologisch onderzoek in Heerlen moeten als puzzelstukjes met elkaar in verband worden gebracht om de juiste conclusies te trekken. En dan kunnen we vanaf 2028 in Het Romeins Museum de verhalen vertellen die bij deze objecten horen.
