Het Raadhuisplein in Heerlen: waar Ro-meins Coriovallum opnieuw bovenkomt
Auteur: Anja Neskens
Fotografie: Gemeente Heerlen
Wie vandaag over het Raadhuisplein wandelt, loopt dwars door het hart van Romeins Heerlen. Onder de bestrating kruisen twee belangrijke Romeinse routes elkaar: de Via Belgica, die Tongeren via Maastricht en Heerlen met Keulen verbond, en de noord-zuidroute die tegenwoordig de Via Traiana wordt genoemd. Precies hier groeide Coriovallum uit tot een levendige nederzetting van bewoners, reizigers, handelaars en ambachtslieden.
Bij de vernieuwing van het plein kregen archeologen een uitzonderlijke kans om diep in dat verleden te graven. Wat zij vonden, overtrof de verwachtingen: graven, ovens, fundamenten, een mogelijke tempel, een latrine en zelfs een vervloekingstablet. Een deel van deze ontdekkingen kreeg een zichtbare plek in het nieuwe ontwerp. Zo wandel je niet alleen over een modern stadsplein, maar ook door bijna tweeduizend jaar Heerlense geschiedenis.
Een plein met een lange archeologische geschiedenis
In Heerlen vindt al ongeveer 150 jaar archeologisch onderzoek plaats. Daardoor weten we steeds meer over Coriovallum en de mensen die hier woonden, werkten of halt hielden tijdens hun reis.
Ook het Raadhuisplein werd meermaals onderzocht. Archeologen voerden er opgravingen uit in 2018 en opnieuw tijdens de grootschalige herinrichting van 2024 en 2025. Omdat onder het plein een waterbuffer werd aangelegd, moest een groot deel van de bodem worden opengelegd. Dat maakte uitgebreid archeologisch onderzoek onvermijdelijk, maar bood tegelijk een unieke gelegenheid: nergens anders konden archeologen zo dicht bij het Romeinse badhuis zo’n groot oppervlak bestuderen.
De eerste resultaten zijn veelbelovend. Toch blijft enige voorzichtigheid nodig. Het specialistische onderzoek naar de vondsten en structuren loopt nog en de definitieve resultaten worden pas in 2028 verwacht. Wat we vandaag weten, vormt dus een eerste hoofdstuk. Nieuwe analyses kunnen het verhaal de komende jaren verder aanvullen of bijsturen.
Het kloppende hart van Coriovallum
Door zijn ligging op het kruispunt van twee wegen was het Raadhuisplein waarschijnlijk een belangrijke plek binnen Coriovallum. Hier kwamen mensen, goederen en verhalen uit verschillende delen van het Romeinse Rijk samen. Reizigers trokken naar Tongeren, Maastricht, Aken, Keulen en de legerplaatsen aan de Rijn. Handelaars brachten wijn, olie, aardewerk en andere producten mee. Lokale ambachtslieden verkochten hun waren of werkten voor bewoners en passanten.
Het Raadhuisplein wordt daarom weleens het ‘Forum Romanum van Heerlen’ genoemd. Dat spreekt tot de verbeelding, maar archeologisch is nog niet bewezen dat hier een officieel forum lag zoals in grote Romeinse steden. Wel wijzen de ligging, de bijzondere gebouwen en de religieuze vondsten erop dat dit veel meer was dan een gewone woonwijk. Het plein lijkt deel te hebben uitgemaakt van een belangrijk openbaar, ambachtelijk en mogelijk religieus centrum.
Tijdens de Pax Romana, de relatief rustige en welvarende periode van de tweede eeuw na Christus, beleefde Coriovallum zijn bloeitijd. Het nabijgelegen badhuis trok bezoekers, ambachtslieden vestigden zich langs de wegen en openbare gebouwen gaven de nederzetting steeds meer uitstraling.
Faustus Valerius Flaccus: een van de eerste inwoners
Een van de oudste ontdekkingen is het graf van Faustus Valerius Flaccus. Zijn naam staat gekrast in een kommetje van terra sigillata: het glanzend rode luxe-aardewerk dat geliefd was in het hele Romeinse Rijk.
Flaccus werd volgens Romeins gebruik gecremeerd. Zijn resten werden samen met verschillende grafgiften begraven. Hij kreeg onder meer een drinkbeker, borden en verzorgingsproducten mee. Een strigilis, een gebogen huidschraper, herinnert aan de Romeinse badcultuur. Met zo’n instrument schraapten Romeinen olie, zweet en vuil van hun huid.
Het aardewerk werd vervaardigd in Arezzo in Zuid-Italië. Dat wijst op een vroege datering, waarschijnlijk rond het begin van onze jaartelling. In die periode werden ook de twee wegen aangelegd die elkaar bij Heerlen kruisten.
Wie Faustus Valerius Flaccus precies was, weten we nog niet. Mogelijk was hij verbonden aan het Romeinse leger en verbleef hij hier toen het Romeinse gezag zich verder naar het noorden uitbreidde. Zeker is dat hij behoorde tot de vroege bewoners of passanten van de plek waar later Coriovallum zou groeien. Zijn graf brengt ons terug naar een tijd waarin Heerlen nog geen bloeiende vicus was, maar een strategische halteplaats in ontwikkeling.
Bronsgieters aan het werk
Onder de resten van een later gebouw ontdekten archeologen ovens waarin brons werd verwerkt. Ze dateren vermoedelijk uit de eerste eeuw en zijn dus ouder dan het gebouw dat er later bovenop verrees.
De ovens tonen dat Coriovallum al vroeg een plaats van ambacht en productie was. Bronsgieters maakten of herstelden er gebruiksvoorwerpen, sieraden en mogelijk ook religieuze objecten. Het vuur moet hier fel hebben gebrand. Er werd metaal gesmolten, gehamerd en afgewerkt, terwijl vlakbij reizigers over de Romeinse wegen trokken.
Toen de nederzetting groeide, veranderde ook het gebruik van deze plek. De werkplaats verdween en maakte plaats voor een gebouw met een heel andere functie.
Stond hier een Romeinse tempel?
Al in de jaren dertig van de twintigste eeuw werden op het Raadhuisplein sporen gevonden van een gebouw dat afweek van de gebruikelijke woonhuizen in een vicus. Archeologen vermoedden toen al dat het om een tempel kon gaan. Het onderzoek van 2024 en 2025 bracht nieuwe delen van de fundering aan het licht en versterkte die interpretatie.
In de bestrating van het vernieuwde plein herken je de rechte lijnen van het stenen gebouw. Vierkante markeringen verwijzen naar plaatsen waar houten palen stonden. Mogelijk bestond het complex uit een stenen kern met een houten aanbouw, een omheinde hof of een constructie van hout en leem.
Ook de vondsten in de omgeving zijn opvallend. Een godenbeeldje en een vervloekingstablet passen bij een plek waar mensen de goden om hulp vroegen. Toch blijft ‘tempel’ voorlopig een interpretatie. Pas na verder onderzoek kan duidelijker worden hoe het gebouw eruitzag en waarvoor het precies werd gebruikt.
Een boodschap voor de goden
Een van de meest intrigerende vondsten is een vervloekingstablet. Zulke dunne plaatjes van lood of een ander zacht metaal droegen een persoonlijke boodschap aan een godheid. Mensen vroegen om hulp bij een conflict, diefstal, liefdeskwestie of andere tegenslag. Soms werd een tegenstander bij naam genoemd en aan de macht van de goden overgeleverd.
Het tablet werd gevonden in een grote kuil met fosfaatrijke lagen, die voorlopig als latrine wordt geïnterpreteerd. Dat is minder vreemd dan het lijkt. Donkere, diepe of vochtige plaatsen werden in de Romeinse wereld geregeld gebruikt om vervloekingen aan onderaardse godheden toe te vertrouwen. Door het tablet op zo’n plek achter te laten, verdween de boodschap uit de mensenwereld en bereikte ze symbolisch het domein van de goden.
Wat er precies op het Heerlense tablet staat en voor wie de vervloeking bedoeld was, moet verder onderzoek uitwijzen. Het is in ieder geval een zeldzaam inkijkje in de zorgen, woede en verlangens van een individu dat hier bijna tweeduizend jaar geleden rondliep.
Lucius en Amaka: een Romeins liefdesverhaal
Niet alle verhalen op het plein gaan over graven, tempels en vervloekingen. Sommige zijn verrassend herkenbaar. In het ontwerp vind je ook een verwijzing naar Lucius en Amaka, het verliefde stel van Romeins Heerlen.
Lucius was een pottenbakker. De klei rond Heerlen was uitstekend geschikt om aardewerk van te maken. Eén kruik was bijzonder: Lucius maakte ze voor Amaka. Hun namen, die in het oppervlak werden gekrast, veranderden een alledaags gebruiksvoorwerp in een persoonlijke boodschap die de eeuwen overleefde.
Vermoedelijk wou Lucius de kruik aan Amaka schenken. Helaas werd de kruik beschadigd bij het bakproces en vonden archeologen deze bijzondere kruik en kon Amaka niet genieten van zijn mooie geschenk.
In Heerlen bestempelen ze het verhaal van Lucius en Amaka alvast als het oudste liefdesverhaal van Nederland.
De Romeinse wereld in de kunst van Wil van der Laan
Op het vernieuwde plein komt het verleden niet alleen terug in lijnen en patronen. Ook de beeldjes van kunstenaar Wil van der Laan geven de Romeinse geschiedenis een menselijk gezicht. Ze verbeelden geen afstandelijke keizers of veldheren, maar gewone mensen die Coriovallum kleur gaven.
De figuren herinneren aan de bewoners (Lucius en Amaka) van Coriovallum, maar ook een dokter, soldaat (Flaccus) en politicus (Marcus Sattonius). Tegelijk zitten ze in het water en verwijzen ze naar het water dat Heerlen door de eeuwen heen heeft gevormd. De Caumerbeek en de Geleenbeek waren belangrijk voor mens, dier en ambacht, maar ook voor het grote badhuis. Vandaag sluit die verwijzing ook aan bij de ondergrondse waterbuffer onder het plein: Romeinse geschiedenis en hedendaags waterbeheer ontmoeten elkaar op dezelfde plek.
Negen vondsten tussen de fonteinen
Ook in de bestrating en rond de fontein liggen verwijzingen naar het Romeinse verleden. Het zwart-witte patroon is geïnspireerd op het mozaïek uit het nabijgelegen Romeinse badhuis. Negen afbeeldingen tonen archeologische voorwerpen die op het plein of elders in Romeins Heerlen zijn gevonden.
Een van die voorwerpen is een ring met de woorden Uti felix: ‘Dat je gelukkig mag zijn.’ Het is een kleine wens uit een ver verleden, maar tegelijk een boodschap die vandaag nog altijd vertrouwd klinkt.
Zo vertelt het plein zijn geschiedenis niet met één groot monument. Je ontdekt haar stukje bij beetje: in lijnen onder je voeten, in beeldjes tussen het water en in voorwerpen die verwijzen naar de mensen van Coriovallum.
Wandel over tweeduizend jaar geschiedenis
Het Raadhuisplein is geen openluchtmuseum waarin de tijd stilstaat. Het is een levendige plek waar mensen afspreken, winkelen, werken en elkaar ontmoeten – precies zoals hier in de Romeinse tijd gebeurde.
Neem tijdens je bezoek de tijd om naar de bestrating te kijken. Zoek de contouren van het mogelijke tempelcomplex, ontdek de negen Romeinse voorwerpen en sta stil bij het verhaal van Faustus Valerius Flaccus. Wandel vervolgens verder naar het Romeinse badhuis en ontmoet Lucius, de pottenbakker van Heerlen, en zijn geliefde Amaka.
Onder je voeten ligt Coriovallum. Op het Raadhuisplein komt die verborgen stad opnieuw tot leven.
