Wereldwijde aandacht voor onderzoek Heerlense spelsteen
Auteur: Harry Lindelauf
Fotografie: Het Romeins Museum, Restaura
Van vakblad Antiquity tot de Kuwait Times en bijna alles daartussen: het Romeinse bordspel uit Heerlen was begin 2026 een wereldwijde sensatie. De reden voor de aandachtexplosie: het gebruik van kunstmatige intelligentie en geavanceerde 3D-fotografie in de jacht op de spelregels.
Alles draait om een stuk kalksteen van 21 x 14,5 x 7 centimeter. De boven- en onderkant van de 3,3 kilo zware steen zijn vlak en op de bovenkant zijn vier schuine en één rechte lijn gekrast. De steen dateert uit de periode tussen 300 en 500 na Christus en is in Heerlen gevonden. Waar, wanneer en door wie is indertijd niet vastgelegd.
Er is meer onduidelijk: bijvoorbeeld de vraag waarvoor de steen werd gebruikt. Archeoloog Walter Crist van de Universiteit Leiden bleek zeer geïnteresseerd in het antwoord. Niet zo verwonderlijk, hij vond de steen in 2020 in de collectie van het Romeins Museum. En hij is specialist in oude spellen: ‘Het uiterlijk van de steen deed erg denken aan een spel, maar ik herkende het patroon niet van andere oude spellen die ik ken.’
Foto: werd gemaakt met hulp van AI
Mooi afgewerkt
Crist legde de steen onder de digitale microscoop en Luk van Goor van het Heerlense restauratieatelier Restaura maakte zeer gedetailleerde 3D-scans. De scans toonden op microscopisch niveau gebruikssporen op de steen. Walter Crist: ‘Sommige van die sporen zijn een fractie van een millimeter dieper dan andere. Die sporen werden dus intensiever gebruikt. Ook zien we dat de randen van de steen mooi afgewerkt zijn, wat erop wijst dat dit een eindproduct is en niet een steen die nog verder bewerkt moest worden.’
Foto: In de steen zijn vier schuine en één rechte lijn gekrast
Internationale speurtocht
Het werd duidelijk dat het om een bord voor een spel ging. Een spel waarbij twee spelers, de jager en de prooi, elkaars pionnen proberen te blokkeren. Maar de onderzoekers wilden meer: ze wilden achterhalen wat de Romeinse spelregels waren.
De speurtocht werd internationaal toen de deelnemers aan het ERC Digital Ludeme project werden ingeschakeld. Dit project met de Universiteit Maastricht als thuisbasis, onderzoekt met de hulp van AI oude spellen. Per spel worden de regels vastgelegd, missende regels gezocht en ook wordt de ontwikkeling en verspreiding in kaart gebracht.
Foto: spelregels Romeins spel
2.800 oude spellen
Het onderzoeksteam bestond uiteindelijk uit specialisten van de universiteiten van Maastricht, Leiden, Leuven en Adelaide, Het Romeins Museum Heerlen en van Restaura. En het team kon het 1500 jaar oude raadsel op een heel eigentijdse manier oplossen. De meest moderne varianten van fotografie werd ingezet om de gebruikssporen te vinden en al net zo modern was de hulp van het AI-gestuurde spelsysteem ‘Ludii’ van de Universiteit Maastricht. De onderzoekers vulden dat systeem met de spelregels van 2.800 oude spellen uit Europa. Al zoekend en experimenterend door twee AI-spelers tegen elkaar te laten spelen, rolde een zeer waarschijnlijk (wetenschappers blijven voorzichtig) pakket spelregels uit de computer voor het Romeinse bordspel. Dat pakket kreeg de naam ‘Ludus Coriovalli’ (Coriovallum (=Heerlen) spellen).
Foto: Bij Restaura werd de steen met speciale soorten fotografie onderzocht.
Meer ontdekkingen
De nieuwe aanpak kan leiden tot meer ontdekkingen. ‘Het is de eerste keer dat een AI-gestuurd gesimuleerd spel in combinatie met archeologische methoden is gebruikt om een bordspel te identificeren’, aldus Crist. ‘Dit biedt archeologen meer middelen om spellen uit oude culturen te identificeren.’
Ontdek de spelregels op de website van Het Romeins Museum
