De vergeten Romeinse wachttoren van Heerlen
Auteur: Harry Lindelauf
Fotografie: Harry Lindelauf
De thermen en de vondsten uit de Romeinse tijd onder het Raadhuisplein van Heerlen trekken -terecht- veel aandacht. In de schaduw en vergetelheid ligt een militaire ontdekking aan de oostkant van Romeins Heerlen.
Terug in de tijd dus, tot 1935. Dan komt de eerste stadsarcheoloog van Heerlen, Piet Peters in actie. Hij hoort het verhaal van een boer die bij het ploegen last heeft van brokken kalksteen. Peters gaat op onderzoek uit en komt terecht in de Oude Scheytergracht. Die naam staat voor een holle weg die van het Caumerbeekdal achter Huize De Berg langs naar de Vossekuilenweg leidt. De archeoloog doet wat archeologen doen: hij graaft en vindt zware muren van een gebouw van 10,50 meter bij 6,75 meter. De muren van Kunrader steen zijn 80 tot 90 centimeter dik en staan op een fundament van aangestampte kiezel.
Zicht op de omgeving
Het zijn volgens Piet Peters zeer vermoedelijk de resten van een Romeinse wachttoren. De toren staat op zo’n 60 meter afstand van de Via Belgica en biedt een vrij uitzicht naar het westen op Coriovallum aan de overkant van het Caumerbeekdal. Maar de bemanning van de toren heeft ook zicht naar het noorden en -nog belangrijker- naar het oosten richting Romeins Rimburg met zijn brug over de Worm. Belangrijker omdat de problemen meestal uit het oosten kwamen met invallen van Germaanse stammen.
Bijna een eeuw na het graafwerk van Piet Peters is de wachttoren niet meer dan een artikel in De Maasgouw van 1935. Want behalve blokken steen is er weinig gevonden. Met uitzondering dan van brokken molensteen gekapt uit lavabasalt uit de Eifel.
foto: Plattegrond van de locatie aan de Vossekuil van de Heerlense wachttoren in 1935, getekend door Piet Peters.
Goudsberg
Toch is de Heerlense toren ook nu nog een bijzondere ontdekking: langs het Zuid-Limburgse deel van de Via Belgica zijn maar twee ‘collega’s’ bekend: beide in het Geuldal. Daar vinden in 1916 de archeologen Goossens en Holwerda op de Goudsberg bij Walem de resten van een wachttoren. Uit opgegraven muntjes en gebruiksvoorwerpen maakt Holwerda op dat de toren is gebouwd rond 300 na Christus. Rond 380 is de toren door brand verwoest.
De toren op de Goudsberg biedt goed zicht op de Via Belgica beneden in het Geuldal. De tweede wachttoren in het Geuldal staat vijf kilometer naar het westen bij Rondenbosch in Valkenburg-Houthem. Al in 1865 graven hier priester en amateurarcheoloog Habets en de archeologen Schuermans en Janssen. Zij vinden greppels, wallen en resten van Romeinse gebouwen. Er is discussie onder archeologen over de datering van de verschillende vondsten maar Habets en Holwerda, archeoloog van het Museum van Oudheden in Leiden denken dat een Romeinse versterkte toren onderdeel is van de restanten.
foto: Beeld van de opgraving op de Goudsberg in 1916.
Groter plan
Het lijkt erop dat de wachttorens onderdeel zijn van een groter plan. Rond het jaar 300 bouwen de Romeinen versterkingen bij het badhuis in Coriovallum en wordt in Maastricht een castellum gebouwd om de Maasbrug te beveiligen. De wachttorens zijn ook uit die periode en het ligt voor de hand dat ze onderdeel waren van een keten van torens langs de Via Belgica want één toren heeft weinig zin. Doel van de wachtorens: snel signaleren van onraad zodat militair ingrijpen mogelijk is om plunderingen te voorkomen.
Benedictijnen
De drie locaties Heerlen, Rondenbosch en Goudsberg zijn dankzij opgravingen bekend. Maar er zijn meer locaties die zich aandienen voor andere wachttorens zoals het Eikenbos in Landgraaf en de hoge positie van de Remigiuskerk in Klimmen. Van die laatste plek wordt gezegd dat Benedictijnen in de 12de eeuw dankbaar gebruik hebben gemaakt van de resten van een Romeinse wachttoren om er een verre voorganger van de huidige kerk te bouwen. Gezien de ligging op het hoogste punt in de omgeving klinkt dat logisch. Maar bewijzen zijn er helaas (nog) niet.
foto: De toren aan het Rondenbos bood een breed zicht op het Geuldal. Op circa 1 kilometer afstand in het dal lag de Via Belgica.
