Een tuin waar de Romeinen nog altijd groeien
Auteur: Anja Neskens
Fotografie: Anja Neskens
“De Romeinen vertellen hun verhaal eigenlijk zelf.”
Wanneer Hanneke Schreiber door de Botanische Tuin Kerkrade wandelt, ziet ze niet alleen bloemen, bomen en kruiden. Ze ziet verhalen. Verhalen die bijna tweeduizend jaar geleden werden opgeschreven en vandaag opnieuw tot leven komen tussen het groen.
Voor Via Belgica ontwikkelde de collectiebeheerder een bijzondere wandeling langs dertien Romeinse planten. Geen klassieke rondleiding, maar een ontdekkingstocht waarbij bezoekers kennismaken met de planten die de Romeinen gebruikten als voedsel, medicijn, bouwmateriaal én inspiratiebron voor hun mythen.
“Ik wilde niet vertellen wat wij dénken dat de Romeinen deden. Ik wilde de Romeinen zelf laten spreken.” – Hanneke Schreiber
Een levend museum
Hoewel Hanneke officieel met pensioen is, blijft ze één dag per week verbonden aan de Botanische Tuin als collectiebeheerder.
Dat werk begon niet gisteren. Eerder stond zij onder andere aan het roer als tuinchef van de Hortus Botanicus in Amsterdam. Haar passie voor planten groeide uit tot een levenslange fascinatie.
“Een botanische tuin is eigenlijk een levend museum,” vertelt ze. “Elk exemplaar heeft een eigen geschiedenis. Elke plant hoort bij de collectie en moet zorgvuldig beschreven en beheerd worden.”
Juist dat maakt deze tuin zo bijzonder. Hier groeit erfgoed letterlijk iedere dag verder.
Een levend museum
Hoewel Hanneke officieel met pensioen is, blijft ze één dag per week verbonden aan de Botanische Tuin als collectiebeheerder.
Dat werk begon niet gisteren. Eerder stond zij onder andere aan het roer als tuinchef van de Hortus Botanicus in Amsterdam. Haar passie voor planten groeide uit tot een levenslange fascinatie.
“Een botanische tuin is eigenlijk een levend museum,” vertelt ze. “Elk exemplaar heeft een eigen geschiedenis. Elke plant hoort bij de collectie en moet zorgvuldig beschreven en beheerd worden.”
Juist dat maakt deze tuin zo bijzonder. Hier groeit erfgoed letterlijk iedere dag verder.
Waar geschiedenis begint te bloeien
De Botanische Tuin zelf kent een bijzondere geschiedenis.
In de tijd van de Staatsmijnen ontstond het idee om voor mijnwerkers en hun gezinnen een plek te creëren waar natuur, ontspanning en kennis samenkwamen. Dankzij financiële steun van het fonds van de Staatsmijnen kon die droom werkelijkheid worden.
De Belgische landschapsarchitect John Bergmans ontwierp samen met tuinman Jos van Loo een tuin waarin zichtlijnen, bijzondere plantencollecties en groen erfgoed centraal stonden. Door de Tweede Wereldoorlog bleef de officiële opening jarenlang uit. Pas in 1945 kon het brede publiek volop genieten van de tuin.
Vandaag vormt diezelfde tuin opnieuw een plek waar bezoekers op ontdekking gaan.
Op zoek naar de échte Romeinen
Toen Roger van de Poel Hanneke vroeg een Romeinse plantenroute te ontwikkelen, begon voor haar een maandenlange zoektocht. Want welke planten gebruikten de Romeinen werkelijk? En nog belangrijker: welke verhalen zijn historisch betrouwbaar?
“Het moeilijkste was niet het vinden van planten, maar het vinden van betrouwbare bronnen.”
Daarom besloot Hanneke terug te gaan naar de oorspronkelijke schrijvers uit de klassieke oudheid. Niet de moderne websites. Geen legendes. Maar de teksten van Cato de Oudere, Vergilius, Ovidius, Vitruvius, Dioscorides, Plinius de Oudere en Plinius de Jongere. Zij vormen de rode draad door de wandeling.
De Romeinen vertellen zelf
Bij iedere plant wacht een citaat uit de Romeinse wereld. Bij de olijf lees je hoe Cato de Oudere nauwkeurig beschrijft hoe een olijfboom geplant moet worden.
“Stekken van de olijfboom … met aandacht behandelen, zodat de bast er niet onder lijdt.”
Tussen de coniferen waan je je vervolgens in het jachtgebied van Diana, waar Ovidius schrijft:
“Er is een bergdal, rijk aan spitse sparren en cipressen, Diana’s heilige jachtgebied…”
En bij de vijgenboom geeft Cato zelfs praktische bewaartips:
“Gedroogde vijgen, als je die goed wil houden, dan bewaren in een aarden vat.”
Zo wandel je niet alleen langs planten, maar ook langs stemmen uit de oudheid.
Veel meer dan kruiden
De route laat zien dat planten voor de Romeinen veel meer waren dan voedsel. Salie werd gebruikt als geneesmiddel. Tijm hielp de bijenteelt. Laurier stond symbool voor overwinning. Cederhout en jeneverbes werden verwerkt in gebouwen. Druiven riepen de wereld van Bacchus op, terwijl buxus de luxueuze Romeinse siertuinen sierde.
Zelfs een eenvoudige ui blijkt een verhaal te hebben. De wandeling maakt duidelijk hoeveel kennis de Romeinen meenamen toen zij via de Via Belgica naar onze streken trokken. Niet alleen soldaten en handelaren reisden over deze weg, maar ook ideeën, landbouwtechnieken en planten die onze regio blijvend veranderden.
Van onderzoek naar beleving
Het bijzondere aan de route is dat wetenschap en beleving hand in hand gaan. Bij de dertien planten ontwikkelde Hanneke een compact wandelboekje, waarin historische achtergrond, botanische kennis en originele Romeinse citaten samenkomen. De herkenbare bordjes met de Romeinse helm wijzen bezoekers onderweg de weg. Iedere halte nodigt uit om even stil te staan. Niet alleen om naar een plant te kijken. Maar om haar verhaal te ontdekken.
Een tuin die blijft groeien
Voor Roger van de Poel, verantwoordelijk voor de organisatorische ontwikkeling van de Botanische Tuin, was de samenwerking met Via Belgica een logische volgende stap.
“Via Belgica zocht ondernemers en partners die het Romeinse verleden mee zichtbaar maken. Wij zagen meteen hoe goed de Botanische Tuin daarbij past.”
Ook voor Roger staat educatie centraal. Oorspronkelijk werd hij opgeleid tot cameraman en werkte hij jarenlang mee aan educatieve televisieprojecten. Kennis overbrengen zit diep in zijn DNA.
“Een tuin moet mensen niet alleen laten genieten, maar ook iets leren.”
Een nieuwe stap binnen Via Via
Volgens Roger geeft de Romeinse plantenroute de Botanische Tuin een nieuwe dimensie.
Via Belgica hoort inmiddels tot het internationale project VIA VIA, waarin Romeinse verhalen bezoekers uit Nederland, België en Duitsland met elkaar verbinden. De Botanische Tuin sluit daar naadloos op aan.
Samen met VIA VIA wordt gewerkt aan de verdere ontwikkeling van de tuin. Roger helpt mee aan het jaarplan, denkt na over nieuwe bezoekersbelevingen en onderzoekt hoe de Botanische Tuin zich verder kan ontwikkelen. De Romeinse plantenroute vormt daarbij een uitnodiging aan een nieuw publiek. Niet alleen voor plantenliefhebbers. Maar voor iedereen die wil ontdekken hoe een eenvoudige vijgenboom, een geurige salie of een laurierstruik je plots tweeduizend jaar terug in de tijd kan brengen.
Ontdek de Romeinen tussen het groen
Soms hoef je geen museum binnen te stappen om geschiedenis te beleven.
Soms hoef je alleen maar een tuinpad te volgen.
En goed te kijken.
Want tussen de bladeren fluisteren de Romeinen nog altijd hun verhalen.
